1997.06.02. Euskal Herrrian 1997ko maiatzaren 26 eta ekainaren 1 bitarteko astean gertatutakoaren azterketa.

• EUSKAL HERRIAN ESPAINIAR POLIZIAK ETA GUARDIA ZIBILAK EUSKALDUNAK TORTURATU EGITEN DITUZTELA SALATU DUTE MAIATZEKO PLAZAKO AMEK.

• ASTEKO TXIMISTAK (EKAITZA HOBE ESANDA)

EUSKAL HERRIAN ESPAINIAR POLIZIAK ETA GUARDIA ZIBILAK EUSKALDUNAK TORTURATU EGITEN DITUZTELA SALATU DUTE MAIATZEKO PLAZAKO AMEK.

"Ez da bakerik izango torturatzaileak eta hiltzaileak zigorrik gabe gelditu eta unean uneko agintarien babesa duten artean".

Maiatzeko Plazako amak dira. Gizateriaren kontzientzia bizia kapitalaren zerbitzutara dauden lekaio uniformatuen basakeriaren eta krimenen aurka. Zorigaiztoko Escuela de las Américas delakoan Estatu Batuetako adituek torturan trebatu zituzten lekaiook, II Mundu Gerra amaitzean Estatu Batuetako Armadak libratutako torturatzaile nazien gidaliburuak jarraiki. Beren seme-alaben ausentziak urratutako amak, beren seme-alabengandik berriz ere jaioak salatzaile menperaezin gisa, boteretsuen gehiegikerien aurkako iraultzaile nekaezin gisa.

Erromatik zetozen, mundu osoan ezagun diren zapiez estalita zutela burua. Italiako Epaitegien aurrean Eliza Katolikoko Kardinal bat torturetan gaizkide izateaz salatzetik zetozen, Joan Paulo II.aren ordezko Aita Santu izango omen den Pio Laghi, Egoitza Santuak Argentinan duen Nuntzioa hain zuzen ere. Salaketa hori Joan Paulo II.aren idazkaritza pribatuaren aurrean aurkeztetik zetozen. Pio Laghi "azken diktadura militarrak (1973-1976) egindako krimenetan eta giza eskubideen zapalketan laguntza aktiboa eman izana" leporatzetik zetozen. Epailearen aurrean egindako salaketan nabarmendu zutenez "diktadura militarrarekin lankidetza aktiboa izan zuela… eta ezkutuko atxilotze-guneetan ikusi zutela" adierazi zuten Laghiren aurkako lekukoek. "Presoak bizirik utzi ala ez galdetzen zioten eta haiek garbitzeko era kristau eta errukiorrari buruzko aholkua eskatzen zioten". Amek Erroman esan zuten "Pio Laghik era errukiorraren gaineko erabakia hartu zuenean, gure sema-alabak hegazkinetatik bizirik botatzeari ekin zioten". Eta "haurdun zeuden presoak zirela eta, zaindariek torturatu ala bortxatu artean zeukaten zalantza erabakitzen lagundu zien. Emakumeek beraiek erabakitzeko aholkatu zuen Pio Laghik, ondorioz aurrena torturatu, eta gehiago ezin zutenean bortxatu egiten zituzten".

Entzutegi Nazionaleko 5. Epaitegian Argentinako diktadura bitartean desagertutako espainiar herritarrei buruzko agiriak ematera joan ziren Madrilera, Espainiako Erresumako hiriburura. "Desagertutakoen izenak ezezik, desagertarazi zituztenenak eta nola egin zuten" azaltzen da agiriotan".

Erroma eta Madrildik zetozen eta Euskal Herrira heldu ziren. Hebe de Bonafini erakundeko presidentea eta Marta Badillo buru ere badena etorri ziren Tafallara, bertan herriko hainbat elkarte, sindikatu eta taldek herri-omenaldia egin zietelarik. Beren azken liburua aurkeztu zuten halaber; protagonista izan ezezik idatzi ere egin duten liburu honetan beren historiaren azken 20 urteak biltzen dituzte eta Txalapartak eman du argitara Ni un paso atrás izenez. Bilbon ere omenaldi-kantaldia izan zuten euskal musikari (Anje Duhalde, Gari, Amaia Zubiria, adb.), bertsolari (Lujanbio adb.) eta aktoreek (Rubén Ardiles adb.) eskainita. Euskal Herriko hiriburu historikora ere, Iruñera, etorri ziren. Eta bertan Buenos Airesko Presidente-Jauregiaren aurrean ostegunero egiten duten enkartelada mugikorra errepikatu zuten, Nafarroako Jauregi aurreko konzentraziora oinez etorriz. SENIDEAKekin, ETAko presoen senitartekoen elkartea, eta GURASOAKekin, atxilotutako gazteen gurasoen elkartea, bildu ziren. "Hiltzaile eta torturatzaileek ezin dute zigorrik gabe gelditu" lelopeko kartelak zeramatzatela, Iruñeko kaleetan zehar Gobernuaren Nafarroako Ordezkaritzaraino egin zen enkartelada mugikorreko protagonista izan ziren.

Gobernuaren Ordezkaritza horretako eta Nafarroako Parlamentuko Erregistroan salaketa-gutun bana utzi zituzten, Iruñean 1997ko maiatzaren 29an datatuak eta beraiek izenpetuta, Miguel Sanzi, Nafarroako Gobernuko presidentea, eta Francisco Javier Ansuategiri, espainiar Gobernuaren Ordezkaria Nafarroan, zuzenduak. Ondokoa diote gutunotan: "Zuengana jotzen dugu Maiatzeko Plazako Amek, Poliziak eta Guardia Zibilak atxilotu, jazarri eta torturatutako gazteen senideediko gure elkartasuna adieraztearren… GURASOAK eta SENIDEAK erakundeek biktimen alde diharduten borroka bultzatzen dugu… Gobernuak berehala esku hartzeko exijitzen dugu, jazarpena eta tortura bertan behera gera daitezen… Maiatzeko Plazako Amek salaketa hau nazioarteko erakunde guztietara eramango dugu, bereziki Europako Parlamentuko eta Nazio Batuetako Giza Eskubideen batzordeetara. Gure hitza baztertuen, babesik gabekoen, eta Estatuaren Terrorismoaren biktimen ahotsa da. Ez da bakerik izango torturatzaileak eta hiltzaileak zigorrik gabe gelditu eta unean uneko agintarien babesa duten artean. Honenbestez, zuen erantzuna Maiatzeko Plazako Amen Elkartera berehala bidal dezazuen zain geratzen gatzaizkizue".

Maiatzeko Plazako Amen salaketa nabarmendu dut mundu osoan ezagun den ahotsa delako, baina esan beharra dago, Estatu espainiarrak eta frantsesak Euskal Herriaren aurka darabilten zapalkuntzaren salaketa eta froga adibidez betea egon dela aste osoa Euskal Herrian. SENIDEAK elkarteko ETAko presoen senitartekoak Donostiako Justizia Jauregi aurrean kokatu ziren astelehenean, hilak 26, "Hiru mila salaketa alferrik. Hau al da justizia?" zioen pankarta batekin, Donostiako Probintzi Entzutegi horretako presidentearekin bildu nahian, euskal presoek jasaten duten legez kanpoko sakabanaketaren aurka astero salaketak jarri dituztela (3.000tik gora jada) eta "erantzun egokirik" jaso ez dutela protesta egiteko. Ertzaintzak sarrera eragotzi zietela eta salaketen ehundaka kopia bota zituzten lurrera sarreran.

Astertean, hilak 27, ETAren aurkako epaiketa egiten ari den Parisko Epaitegi Korrekzionalean, Fréderic Haranburuk -bere izenean eta Jakes Esnalenean, biak "frantsesak legez"- "euskal abertzaleak" zirela aldarrikatu eta "Frantziak Euskal Herriaren izaera ukatu eta maila guztietatik zapaltzen duela" salatu zuen. Halaber "Ipar Euskal Herriko militanteok gure hizkuntzaren eta antolaketa soziopolitikoaren garapena eta ofizializazioa gauzatzeko aukera emango digun lurralde, lege eta administrazio esparrua eskatzen dugu". Azkenik, tortura "Espainian ohizko iharduera dela" jakinarazi zuen, Unai Parot, Zabala eta Elejalderen kasuak aipatuz.

Elejalde kasua dela eta, Espainiako Barne Ministroak Espainiako Parlamentuari gezurra esan zion frogen berri izan genuen asteartean, hilak 27, izan ere, martxoaren 17an Diputatuen Kongresuko Justizia eta Barneko Batzordean Fernando Tapia Elejalde ETAko kidea torturatu zutela ukatu baitzuen. Maiatzaren 19an bertan Iñaki Esnaola abokatuak bere semeak eta berak etxeko balkoitik atxiloketa ikusi zutela eta ez zela borrokarik egon (eta ez zuela autorik jo), Ministroak Elejalde ospitalera eramanarazi zuten lesioen argigarri erabili zuena hain justu, berretsi zuen instrukzio-epailearen aurrean. Egun batzuk beranduago, atxiloketa ikusi zuen beste lekuko batek ez zela borrokarik izan adierazi zuen, eta andre batek argazkiak egin zituela eta poliziak bazekiela nor zen. Hilaren 27ko astearte horretan hain zuzen, bi ertzainek argazkiak eskatu eta 11 diapositiba eman zizkiela jakinarazi zuen andre horrek epailearen aurrean. Torturaren Aurkako Elkarteak COPE irratiari "Poliziaren bozeramaile batek" gertakarien goizean esandakoen irrati grabazioa sumarioan jasotzeko eskatu zion epaileari astearte horretan bertan. "Fernando Elejaldek amore eman zuela eta arma borrokarik gabe eman zuela" esan zuen polizia horrek.

Maiatzaren 27ko astearte horretan Justo Aristrain Gorosabel doktoreak, Gipuzkoako Ospitaleko Traumatologia saileko buru klinikoak, idatzitako txostena aurkeztu zuten Entzutegi Nazionalean eta bertan baztertu egiten du Elejaldek zuen gerriko zehar apofisiaren haustura auto batek harrapatzean edota atxilotu bitarteko balizko borrokak eragin ziezaizkiokeenik. Labur esanda, Elejalderen lesioak "komisaldegian zegoen bitartean gertatu zirela".

Garrantzi handia du txosten horrek, Ministroak gezurra esan zuela frogatzen baitu, baina latzena Elejaldek espainiar Poliziaren Komisaldegian igarotako orduei buruz esandakoak hitzez hitz jasotzen dituen zatia da: "Komisaldegira iritsi eta korridore batean barrena joan naiz, uniformez jantzitako poliziak daude alde bietan eta jo egiten ninduten pasa ahala… Bulego batean sartu eta belauniko jarri naute hormari begira. Lepoa bi aldeetatik estutzen zidaten hatzekin, konortea galtzen nuela iruditzen zitzaidalarik. Iletik heldu eta aurpegi hormaren kontra kolpatzen didate, kopetatik behera odola zeridala-eta horma -kolore zutikoa- zikinduz. Eskuak zabalik jotzen hasi zaizkit buruan, aurpegian eta lepoan. Eskuak lotuta dauzkat, atxilotu nautenean jarritako soka berberaz. Iletik tira egiten zidaten. Denboraren nozioa galdu dut eta aulki batean eserita zegoen polizia baten ezkerreko belaun gainean bizkarrez eta buruz gora etzanda nengoela gogoratzen naiz. Etengabe jo naute eta ezker besoaz kolpeak geldiarazten saiatzen nintzen, altxatzen ahalegintzen nintzen batera. Odola neukan aurpegian eta halako batean odola kendu didate ahotik, ile pila batekin batera. Ezkerreko belarritik ere odoletan nengoen eta ziztadak igartzen hasi nintzen. Min handia neukan ezkerreko giltzurrunaren inguruan. Komun batera eraman eta aurpegia garbitzeko esan zidaten".

Jarraian Sorospen Etxerako bidaiaren berri ematen du Elejaldek, 10,20etan, atxilotu eta bi ordu pasatxo igarotakoan eraman zuten hara: "Hartu nauen medikuak gerritik gora eranzteko agindu dit. Eskubiko belarrian eta ezkerreko giltzurrunean min handia dudala esan diot, belarrian ziztadak igartzen ditudala etengabe. Tresna batekin begiratu eta tinpanoa hautsita daukadala esan dit. Ezkerreko giltzurruna ukitu eta pilula bat eta baso bat ur eman dizkit". Berriro ere komisaldegian, etengabe zazpi edo zortzi polizia zeudela beste galdeketa batzueri ekin diotela dio Elejaldek: "Esku-ahurrez eskuineko belarrian jotzen naute, ukabilkadak urdailean eta ostikoak oinetan. Noizean behin ziegara jeitsi eta ordubete inguru egoten nintzen bertan, bulegora galdeketa gehiagorako igotzen ninduten arte". Poliziaren aurreko aitortza ofiziozko abokatu bat bertan dela egin duela adierazten du Elejaldek eta "abokatuak poliziei esan diela ez duela sekula atxiloturik ikusi hain egoera kaskarrean. Abokatuak aitortza sinatu eta orduz gero ez naute gehiago jo".

Asteazkenean Eusko Legebiltzarreko Giza Eskubideen zuen Batzordeak Espainiako Barne-Sailari sakabanaketaren aurkako neurriak eskatzea erabaki, eta horretarako "presondegietan José Antonio Ortega Lararen bahiketaren konponpide egokia ekarriko duten administrazio-neurriak hartu ditzatela". Ostegunean Garraxi Isilak eta Elkarrik Barne-Ministroari euskal presoak beren ohiko bizilekuetatik hurbil dauden espetxeetara ekar ditzaten eskatzeko gutuna igorriko ziotela jakinarazi zuten. Ardanzak berak, Euskal Autonomi Elkarteko lehendakariak berak, "deitoragarri" iritzi zion Barne-Ministroak Gasteizko Legebiltzarraren hurbilketa-plana onartzeari uko egin izanari. Ostiralean EL CORREO ESPAÑOL, Bilboko egunkari espainolista kontserbadoreak euskal presoak Euskal Herriaratzearen aldeko editoriala argitaratu zuen.

Ostiralean ere, ETAk José Antonio Ortega Lara kartzela-funtzionari espainiarra bahitu zuela 500 egun bete ziren. Marka hori ospatzen zuten Erakundeen ekitaldien aldean, Amnistiaren Aldeko Batzordeak jakinarazi zuen berrogehita hamar euskal hiritarrek 500 edo askoz egun gehiago daramatzatela "bahituta" espainiar Estatuaren espetxeetan. Espainiako presondegi-legeriaren arabera aske utzi behar zituztenetik igarotako denbora zenbatzen du Amnistiaren Aldeko Batzordeak. Gestorak adierazi zuen datua "lotsagarria zela, bai egoera horretan dagoen jende kopuruagatik, bai bere burua demokratikotzat duen eta legeria betetzen duela dioen gobernua ari delako delitu larri hau egiten". Angel Erdozia Larraza aipatu zuen kasu latzenaren adibide, izan ere, 1990eko urriaren 3an aske utzi behar baitzuten, hortaz, 2.431 egun daramatza aske utziko duten zain. Beste hiru euskaldun 1992an utzi behar zituzten libre, zazpi 1993an, bederatzi 1994an eta gainontzekoak, 50 arte, 1995an, Ortega Lara bahitu zuten urtean hain zuzen.

Ostiral horretan bertan jakin genuenez, euskal preso politikoek bilera ofiziala eskatu zioten Nafarroako Parlamentuko Giza Eskubideen Batzordeari, jasaten zuten eskubideen zapalketaren berri zuzenean emateko. Behar bezalako tratamendua ematen ez zaien sei presoren patologiak eta egoera klinikoa, presondegiko zerbitzuen eta politikarien "arduragabekeria" eta haien osasunaren egoera larria salatu eta Euskal Herrira ekartzeko eskatu zuen Euskal Presoen Osasunaren Sorospen eta Babeserako Medikuen Elkarteak.

Zer erants dezaket azaldu dudan egoera ikusita? Onena Maiatzeko Plazako Amek Iruñean sinatutako gutunaren azken lerroak gogoratzea da: Ez da bakerik izango torturatzaileak eta hiltzaileak zigorrik gabe gelditu eta unean uneko agintarien babesa duten artean.

Galtzen den borroka bakarra bere horretan uzten dena delako.

PAUSO BAKAR BAT ERE EZ ATZERA!

Justo DE LA CUEVA

ASTEKO TXIMISTAK (EKAITZA HOBE ESANDA)

Iruzurraren ondoren legea. EGINek ostiralean, hilak 30, zekarren azaleko titulu trinko eta biribila zen hori, Espainiako Diputatuen Kongresuak egindako amarru zakar bezain argigarria zela eta: Itoizko urtegiaren legez kanpoko egitasmoa "interes orokorrekoa" dela erabakitzea alegia. Argigarria, espainiar Estatua Eskubidezko Estatua dela dioenean gezurretan ari dela eta Justiziari iseka egiten diola erakusten duelako. Astelehena 26an jakin genuenez Itoizko urtegia eta Nafarroako ubidea "interes orokorreko"-tzat jotzeko gobernuak aurkeztutako Lege-proiektuaren kontra bozkatzeko eskatu zien GREENPEACEk Espainiako Kongresuko parlamentari guztiei. Eskaera hori egiteko emandako arrazoia agerikoa zen: "Epaitegi Gorenaren erabakian eragiten saiatzea da lege-proiektuaren asmo bakarra". 1992an orduko PSOEren gobernuak Itoizko urtegia interes orokorrekoa zela zioen Lehorteari buruz egindako Lege-dekretua indargabetu egin zuen Entzutegi Naionalak 1995ek maiatzean emandako epai batean eta urtegirako egitasmoa baliogabea eta legez kanpokoa zela erabaki zuen. GREENPEACEen arabera: "Epaitegi Gorenarekiko begirunea erakutsi beharko luke gobernuak, eta kasua legez ebatzi arte itxaron, halako lege-proiekturik erabaki aurretik".

Asteartea 23an, uztailaren 2an Epaitegi Gorenak urtegiaren legezkotasunari buruzko epaia emango duela iragarri zuen ITOIZKO KOORDINAKUNDEAk. Eta Madril eta Iruñeko gobernuek informazio hori ezkutatu dutela, eta aldi berean interes orokorrekotzat jotzeko izapide berriak bizkortzen ari direla salatu zuen. Oso onuragarri iritzi zion KOORDINAKUNDEAK Epaitegi Gorenak bere epaia urte batzuk lehenago egiteari (1991eko helegiteak erabakitzen ari dira orain) eta aurrerapen hori, Parlamentuan interes orokorrekotzat jotzeko izapideei ekin zietela jakin eta bost egunetara egiteari.

Asteartean, hilak 29an, Itoizko urtegiko eta Nafarroako ubideko lanak "Estatuarentzako interes orokorrekotzat" jotzen duen lege-proiektua onartu zuen Diputatuen Kongresuak 324 aldeko bozka, aurkakorik batere ez eta 22 abstentziorekin. Egipideak zuzenean eta irakurketa bakarraren bidez egindako proiektua da, zeharo ohi ez bezala egin zelarik Batzordeetako ohiko izapidea, Epaitegi Gorenak epaia jakinarazi arte luzatzea sahiestearren. Iruzurraren ondoren legea. Baina ez dago oso argi amarru horrek arrakasta izango duen. Izan ere, Epaitegi Gorenak 1995ean Entzutegi Nazionalak emandako epaia berretsi baitezake (legeetan adituek besterik ezinezkoa dela diote) eta "gerora, aurka egindako proiektuaren edukina onartzera mugatuko litzatekeen legezko baliozkotzea sahiesteko" arrazoia ematen zuen Entzutegi Nazionalak besteak beste. Adi egon. Horrelako iruzurren ondoren Espainiar Estatuak bere burua Eskubidezko Estatu nola dei dezakeen miretsita, jakina.

Errauskailua derrigorrez. Astelehena 26an, Hondakin Solidoak Kudeatzeko Plana onartuzuten Bizkaiko Batzar Nagusiek osoko bilkura monografikoan. HB, IU, EA eta ICVk aurkako bozka eman zuten eta EAJ, PSE-EE eta PPk aldekoa. Protesta egitera joan zen Erandio Bizirik taldekoak aretotik aterarazi zituen Ertzaintzak. Zabor-errauskailua onartu zuten hortaz. Ondorio txarrak ekarriko ditu kontu honek.

Kupoarentzako eta kontzertuarentzako baimena. Asteartean, hilak 27, Kuporako Batzorde Nahasia bildu zen Gasteizen espainiar Gobernuko presidenteordea eta EAEko lehendakariordea buru zituela, Kupoa eguneratzea eta Kontzertu Ekonomikoa eraberritzea berretsiz. Hilaren 30ean, ostirala, Kontzertu Ekonomikoaren eta euskal Kupoaren berriztapena araupetzen duen lege-proiektua Gorteetara bidaltzea erabaki zuen Espainiako gobernuak.

Unibertsitate berria Euskal Herrian: Arrasatekoa. Gasteizko Legebiltzarreko osoko bilkurak Arrasateko Uniberstitatea aintzatesteko legea onartu zuen maiatzaren 30ean. Mondragón Corporación Cooperativak sustatu duen unibertsitate honek 13 titulazio ofizial eskainiko ditu datorren ikasturtean.

AZKEN HAMARKADETAKO UHOLDERIK LARRIENA JASAN DU GIPUZKOAK. Ekainak 1eko goizaldean bota zuen euri jasa itzelen ondorioz urpean gelditu zen Gipuzkoako zati handia eta isolatuta utzi zuten Donostia hainbat ordutan zehar.